Papuasi

Papuasi
Ilustracja
Papuasi z Papui-Nowej Gwinei
Populacja

4,8 mln

Miejsce zamieszkania

Indonezja (zachodnia Nowa Gwinea)
Papua-Nowa Gwinea

Język

języki papuaskie, języki austronezyjskie, tok pisin, malajski papuaski

Religia

chrześcijaństwo

Pokrewne

inni Melanezyjczycy, Aborygeni australijscy
(językowo) ludy północnohalmaherskie, ludy aloro-pantarskie

Papuaskie tarcze

Papuasi (indonez./malajski papuwa „kędzierzawy”[1][2][a]) – autochtoniczna ludność Nowej Gwinei[5], pierwotna kultura materialna (przed kontaktem z Europejczykami nie znali pisma, posługiwali się kamiennymi narzędziami). Zasiedlili Nową Gwineę i północno-zachodnią Melanezję ok. 20–25 tys. lat temu[6]. Jest to ludność czarnoskóra australoidalna[7][8]. Charakteryzują się wełniastymi włosami, czarnymi lub rudymi, oraz sklepionym nosem. Posługują się silnie zróżnicowanymi językami papuaskimi[9] oraz szeregiem języków kreolskich, m.in. tok pisin (Papua-Nowa Gwinea) i malajskim papuaskim (zachodnia część Nowej Gwinei), po części także językami austronezyjskimi[10].

Papuasi należą do ludności melanezyjskiej[11]. Ich liczebność wynosi ok. 4,8 mln[12]. Stanowią 84% ludności Papui-Nowej Gwinei (1983)[1]. Melanezyjczycy oprócz Nowej Gwinei zamieszkują także inne regiony Oceanii (Nauru, Wyspy Salomona, Vanuatu, Fidżi), wschodnią Indonezję oraz Timor Wschodni[11]. Część badaczy oddziela Papuasów z Nowej Gwinei od wyspiarskich Melanezyjczyków, przede wszystkim ze względu na różnice językowe[11]. Do najliczniejszych ludów papuaskich należą m.in.: Enga (195 tys.), Chimbu (142 tys.), Medlpa (101 tys.), Kamano (64 tys.), Huli (90 tys.), Ekari (100 tys.)[6].

Papuasi zajmują się przede wszystkim rolnictwem (palma kokosowa, banany, taro, pochrzyn, bataty). Polowanie i zbieractwo mają drugorzędne znaczenie. Istotną rolę odgrywa hodowla świń, a na obszarach przybrzeżnych – rybołówstwo[6].

Tradycyjne wierzenia to kult przodków, magia, totemizm[6]. Do niedawna wśród Papuasów praktykowany był kanibalizm wywołujący kuru. Dawne wierzenia zostały w dużej mierze wyparte przez chrześcijaństwo[1], rozprzestrzeniane od XIX wieku przez misjonarzy[6].

W lingwistyce pod określeniem „języki papuaskie” rozumie się języki zachodniego Pacyfiku, które nie dają się zakwalifikować jako austronezyjskie[5][13]. Jest to ujęcie geograficzne, niepowiązane ściśle z etnograficznym terminem „Papuasi”[5][14]. Niekiedy jednak pod pojęcie Papuasów podkłada się ogólniejszą treść, określając tym mianem również mieszkańców Moluków (konkretnie północnej Halmahery) czy też wysp Alor, Pantar i Timor[1][2][6]. O ile wiele spośród tych grup komunikuje się w językach papuaskich, to nie wszystkie z nich wykazują papuaskie cechy antropologiczne, a często są też odrębne kulturowo od mieszkańców Nowej Gwinei. Wynika to ze złożonej historii osadnictwa ludzkiego w regionie[15] i wpływu wielowiekowych małżeństw mieszanych[16]. Według badań genetycznych z XXI wieku zarówno Papuasi, jak i Aborygeni australijscy są bezpośrednimi potomkami społeczności, która jako pierwsza opuściła Afrykę[17][18].

Zobacz też

Zobacz hasło Papuas w Wikisłowniku

Uwagi

  1. Według innej propozycji nazwa „Papua” pochodzi z języka tidore, gdzie fraza papo ua oznacza „niepołączony”. Sformułowanie to ma wskazywać na odległość geograficzną wyspy od historycznego Sułtanatu Tidore[3][4].

Przypisy

  1. a b c d hasła: „Papua-Nowa Gwinea”, „Papuasi”, [w:] BartłomiejB. Kaczorowski BartłomiejB., Nowa encyklopedia powszechna PWN: nim-Pri, wyd. 2, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 316–317, ISBN 978-83-01-14185-1, OCLC 179938082 .
  2. a b hasło „Papuánci”, [w:] VáclavV. Hubinger VáclavV., FrantišekF. Honzák FrantišekF., JiříJ. Polišenský JiříJ., Národy celého světa, Praha: Mladá fronta, 1985, s. 238, OCLC 012806523  (cz.).
  3. BilveerB. Singh BilveerB., Papua: geopolitics and the quest for nationhood, New Brunswick: Transaction Publishers, 2008, s. 26, ISBN 978-1-4128-1206-1, OCLC 779183241  (ang.).
  4. TarmidzyT. Thamrin TarmidzyT., Boven Digoel: lambang perlawanan terhadap kolonialisme, Surabaya: Ciscom-Cottage, 2001, s. 409, 424, OCLC http://www.worldcat.org/title/603667917  (indonez.).
  5. a b c BronwenB. Douglas BronwenB., ChrisCh. Ballard ChrisCh., Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750–1940, Canberra: ANU E Press, 2008, s. 161, ISBN 978-1-921536-00-7, OCLC 271671556  (ang.).
  6. a b c d e f Nikołaj Aleksandrowicz Butinow: Papuasy. W: Narody i rieligii mira: encykłopiedija. Walerij Aleksandrowicz Tiszkow (red.). Moskwa: Bolszaja rossijskaja encykłopiedija, 1998, s. 410–411. ISBN 978-5-85270-155-8. OCLC 40821169. (ros.).
  7. Global Admixture Analysis at K=6, s1.zetaboards.com [dostęp 2017-11-25]  (ang.).
  8. J.M. Roberts-Thomson, J.J. Martinson, J.T. Norwich, R.M. Harding i inni. An ancient common origin of aboriginal Australians and New Guinea highlanders is supported by alpha-globin haplotype analysis. „Am J Hum Genet”. 58 (5), s. 1017–1024, maj 1996. PMID: 8651262. PMCID: PMC1914625. (ang.). 
  9. papuánske jazyky, [w:] JozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, wyd. 1, Bratislava: Obzor, 1993, s. 314, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).
  10. Papuasskije jazyki. Encykłopiedija Krugoswiet. [dostęp 2020-03-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-03-06)]. (ros.).
  11. a b c „Stosunki międzynarodowe”, 25 (1)–26 (4), Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2002, s. 202 [dostęp 2020-05-05] [zarchiwizowane z adresu 2020-05-05] .
  12. Papuasi, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2020-03-27] .
  13. Darrell T.D.T. Tryon Darrell T.D.T., Comparative Austronesian Dictionary: An Introduction to Austronesian Studies, wyd. e-book (2011), Berlin–New York: Walter de Gruyter, 1995 (Trends in Linguistics. Documentation [TiLDOC] 10), s. 5, DOI: 10.1515/9783110884012, ISBN 978-3-11-088401-2, OCLC 868970232  (ang.).
  14. „The Journal of the Polynesian Society”, 66, Polynesian Society, 1957, s. 206  (ang.).
  15. RobertR. Blust RobertR., The Austronesian languages, Canberra: Asia-Pacific Linguistics, Research School of Pacific and Asian Studies, The Australian National University, 2013, s. 9, ISBN 978-1-922185-07-5, OCLC 851066712  (ang.).
  16. Peter Bellwood: The archaeology of Papuan and Austronesian prehistory in the Northern Moluccas, Eastern Indonesia. W: Roger Blench, Matthew Spriggs (red.): Archaeology and Language: Correlating archaeological and linguistic hypotheses. London–New York: Routledge, 1998, s. 128–140. ISBN 978-0-415-11761-6. OCLC 252876928. [dostęp 2022-09-05]. (ang.).
  17. Aleksandra Cetwińska: Przodkowie Aborygenów jednymi z pierwszych, którzy opuścili Afrykę. Archeologia Żywa, 2021-11-12. [dostęp 2022-10-01].
  18. Aleksandra Cetwińska: Najstarsza populacja na ziemi. Archeowieści, 2021-11-08. [dostęp 2022-10-01].
Kontrola autorytatywna (grupa etniczna):
  • GND: 4044567-7
  • NDL: 00569040
  • NKC: ph695405
Encyklopedia internetowa:
  • PWN: 3954141
  • Britannica: topic/Papuan-people
  • Universalis: papous
  • БРЭ: 2706059