Tajchy

Na pierwszym planie zbiornik wodny pośród porośniętych lasem wzgórz.
Počúvadlo, największy z zachowanych tajchów

Tajchy[1][2] (z niem. Teich – staw) – zespół sztucznych zbiorników wodnych znajdujących się w Górach Szczawnickich w środkowej Słowacji. Większość z nich została zbudowana w celu zapewnienia energii i wody dla kopalni srebra w Bańskiej Szczawnicy w XVIII wieku. W czasach funkcjonowania kopalni tajchy stanowiły system 60 zbiorników, połączonych ze sobą za pomocą sieci kanałów i tuneli o łącznej długości ponad 100 kilometrów[3].

Do dnia dzisiejszego zachowało się około 25 tajchów, które są wykorzystywane w celach rekreacyjnych, jako stawy rybne oraz jako źródło wody[4]. Ze względu na ich historyczne znaczenie, 11 grudnia 1993 roku tajchy wraz z innymi zabytkami techniki w okolicach Bańskiej Szczawnicy zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO[5].

Zasada działania

Rów pełniący rolę przepustu, zbudowany ze skał
Przepust na Tajchu Klinger

W okolicach Bańskiej Szczawnicy nie ma żadnych większych cieków wodnych (najbliższa rzeka, Hron, oddalona jest o ponad 10 kilometrów), dlatego podjęto decyzję o budowie systemu wyłapującego i gromadzącego wodę opadową. System składał się z 60 zbiorników o łącznej pojemności 7 milionów metrów sześciennych, do których woda była doprowadzana za pomocą kanałów o łącznej długości 72 kilometrów[6][3]. Następnie woda płynęła przez 57 km kanałów do kół wodnych, które napędzały siedem pomp. Dzięki temu możliwe było usuwanie wody gruntowej z kopalń, a także zasilanie górnictwa, hutnictwa i młynów[7].

Historia

Bańska Szczawnica była ważnym średniowiecznym ośrodkiem wydobywczym, produkującym głównie srebro i złoto[8][2]. Pierwsze zbiorniki wodne zostały założone przez miejscowych górników w XV wieku[9]. Najbardziej znaczący rozwój tajchów został przyspieszony przez kryzys górnictwa w XVII wieku. Z powodu wprowadzenia do bańskiego górnictwa prochu strzelniczego w 1627[10], głębokość szybów kopalnianych szybko spadła poniżej poziomu tuneli melioracyjnych, w rezultacie czego kopalnie zostały zalane wodami gruntowymi. W tamtych czasach mechanizmy pompujące wodę z kopalń były zasilane siłą mięśni ludzi lub zwierząt, co było zbyt kosztowne – tylko w kopalni Hornej Bieberštôlnej wodę pompowało ponad 200 par koni[11]. Żeby uniknąć strat, Królewska Izba Sądowa w Wiedniu podjęła decyzję o zamknięciu kopalni w Bańskiej Szczawnicy i jej okolicach. Żeby uratować przemysł górniczy w Bańskiej Szczawnicy, Józef Karol Hell, Matej Kornel Hell i Samuel Mikovíni złożyli na ręce cesarza plan budowy tajchów. Nowatorski plan został ostatecznie zatwierdzony przez Karola VI[7][12].

Pierwsze zachowane plany budowy tajchów autorstwa Jána Tobiáša Brinna pochodzą z 1736 roku, jednak budowę pierwszych z nich, tajchów Richňavskich (według projektu Samuela Mikoviniego) rozpoczęto w 1738. W ciągu dwóch lat wybudowano dwa zbiorniki o łącznej pojemności miliona metrów sześciennych. W trakcie budowy pracowało codziennie ponad 4000 osób. Po wybudowaniu tajchów Richňavskich zbudowano siedem kanałów o łącznej długości ponad 24 kilometrów, mających doprowadzać wodę z Hronu i Ipoli, a następnie wybudowano tamę na Wielkiej Richňavie. Całość ukończono w 1747 roku, a zbiorniki napełniły się w 1751[13]. Ukończone tajchy były nie tylko w stanie wypompować wody gruntowe z kopalni, ale również dostarczyć energię dla innych gałęzi przemysłu[13]. Ostatnim zbudowanym tajchem, zachowanym do tej pory, była ukończona w 1759 roku Červená studňa[14].

Odnowione kopalnie zaowocowały wielkim rozwojem gospodarczym i kulturalnym Bańskiej Szczawnicy[7]. W 1782 roku Bańska Szczawnica (Selmecbánya) była trzecim co do wielkości miastem w Królestwie Węgier (40 000 mieszkańców z przedmieściami), po Bratysławie (Pozsony) i Debreczynie. W 1762 roku królowa Maria Teresa zarządziła utworzenie Akademii Górniczej w Bańskiej Szczawnicy, tworząc pierwszą uczelnię techniczną na świecie[15][2]. Miasto zostało wybrane ze względu na odpowiedni sprzęt górniczy, hydrologiczny i metalurgiczny, oraz przede wszystkim ze względu na obecność innowacyjnych tajchów[15][16]. Tajchy były również chwalone przez wizytujących je cesarzy Franciszka I, Józefa II i Leopolda II[13].

Jeszcze w połowie XIX wieku 7 z 13 zbiorników wód górniczych w Europie o największej objętości stanowiły tajchy. W tym samym czasie, trzy najwyższe tamy w Europie zbudowane dla przemysłu wydobywczego były w tajchach Rozgrund (30,2 m), Počúvadlo (29,6 m) i Veľká Richňava (23,4 m)[17].

Po upływie wielu lat od wybudowania tajchy stały się integralną częścią środowiska Gór Szczawnickich. Kilka zapór zostało niedawno zrekonstruowanych[18]. Od 1995 roku tajchy są zarządzane przez Słowackie Przedsiębiorstwo Gospodarki Wodnej, które od tamtego czasu odnowiło i zrekonstruowało wiele zbiorników, głównie z grupy tajchów piarskich[19].

Zbiorniki wodne

Na pierwszym planie staw, dalej prosta kamienna tama. W tle las.
Tama na Tajchu Dolnohodrušskim

Do chwili obecnej zachowała się tylko około połowa (według różnych źródeł 23[2], 24[20] lub 26[21]) z pierwotnej liczby tajchów. Zniszczeniu uległa również inna infrastruktura, na przykład z 30-kilometrowej sieci rowów zasilających Tajch Veľká Richňava pozostało tylko 400 metrów[12]. Napełnienie tajchu z powrotem po jego wyschnięciu może trwać lata. Rozpoczęta w 2013 roku odbudowa tajchu Dolnohodrušskiego zakończyła się w styczniu 2021[19][22].

Największym zachowanym tajchem jest Počúvadlo o powierzchni 12,13 ha, głębokości 11 m i pojemności 745 000 m³. Główna tama zbiornika ma długość 195 m, jest szeroka na 19 m i wysoka na 30 m[23]. Dzięki rozbudowanej infrastukturze turystycznej zbiornik Počúvadlo jest najpopularniejszym ze wszystkich tajchów[24].

Tajch Veľká Richňava ma zaporę o długości 569 m, wysoką na 23,4 m i szeroką na 23 m. Jest to najgłębszy (21 m) i najbardziej pojemny (960 tys. m³) spośród wszystkich tajchów. Zaopatruje w wodę pitną Štiavnické Bane, służy również do rekreacji[23].

Zapora na tajchu Rozgrund do drugiej połowy XX wieku była najwyższą ziemną zaporą w Czechosłowacji. Obecnie zbiornik zaopatruje Bańską Szczawnicę w wodę pitną[25].

Podział tajchów

Wysuszony staw z niewielką ilością wody. Dookoła wyschnięta, brunatna ziemia i narzędzia budowlane.
Tajch Rozgrund, wysuszony

Ze względu na ich położenie geograficzne tajchy w Górach Szczawnickich są dzielone na 6 grup[21][26]:

  • tajchy piargskie – największa grupa, najlepiej ze sobą połączone i z największą liczbą stawów zbiorczych (stanowią około połowy objętości wszystkich tajchów), głównie na południe i południowy zachód od Bańskiej Szczawnicy, częściowo w dorzeczu Ipoli, a częściowo w dorzeczu Hronu;
  • tajchy hodrušskie – grupa trzech tajchów w dorzeczu Hronu, służyły do napędzania maszyn w Dolinie Hodrušskiej;
  • tajchy vyhniańskie – najwyżej położone tajchy, napędzały maszyny w Dolinie Vyhniańskiej i pompy odprowadzające wodę ze sztolni Hoffera,
  • tajchy szczawnickie – grupa małych tajchów w bezpośrednich okolicach Bańskiej Szczawnicy, służyły głównie do zaopatrywania miasta w wodę, ale także do napędu pomp odwadniających kopalnie;
  • tajchy kolpašské – dwa tajchy niedaleko Banskiego Studenca na południowy wschód od Bańskiej Szczawnicy, połączone z potokiem Belá-Kozelník w dorzeczu Hronu, napędzały maszyny w Dolinie Rybníckiej;
  • tajchy beliańskie – dwa tajchy w dorzeczu Hronu obsługujące młyny w Bańskiej Białej i Dolinie Kozelníckiej.

Zachowane tajchy

Niewielki staw o błękitnym kolorze wody. Dookoła łąki i lasy, nieopodal pojedyńcze zabudowania.
Tajch Moderštolniansky

Na podstawie materiałów źródłowych[20][27]:

  • Tajch Bakomi w Szczawnickich Baniach, wybudowany w 1738
  • Tajch Beliansky w Bańskiej Białej, wybudowany w 1747
  • Tajch Červená studňa w Bańskiej Szczawnicy, wybudowany w 1759
  • Tajch Evička w Szczawnickich Baniach, wybudowany w 1638
  • Tajch Goldfuss w Bańskiej Białej, wybudowany w XVIII wieku
  • Tajch Halčiansky w Bańskiej Białej, wybudowany w XVIII wieku
  • Tajch Klinger w Bańskiej Szczawnicy, wybudowany w 1765
  • Tajch Kolpašsky Mały w Bańskim Studencu, wybudowany w 1763
  • Tajch Kolpašsky Duży w Bańskim Studencu, wybudowany w 1730
  • Tajch Krechsengrund w Szczawnickich Baniach, wybudowany w 1735
  • Tajchy Kysihyblianské w Bańskim Studencu
  • Tajch Lintich (zniszczony) w Bańskiej Szczawnicy
  • Tajch Michalštôlňansky w Bańskiej Szczawnicy, wybudowany w 1736
  • Tajch Moderštolniansky w Kopanicy, wybudowany w XVIII wieku
  • Tajch Ottergrund w Bańskiej Szczawnicy, wybudowany w 1759
  • Tajch Počúvadlo w dzielnicy Počúvadlo, wybudowany w 1775
  • Tajch Rozgrund w Bańskiej Szczawnicy, wybudowany w 1743
  • Tajch Wielka Richňava w Szczawnickich Baniach, wybudowany w 1738
  • Tajch Mała Richňava w Szczawnickich Baniach, wybudowany w 1738
  • Tajch Štampoch w Vysokiej, wybudowany w 1770
  • Tajch Wielka Vindšachta w Szczawnickich Baniach, wybudowany w latach 1712-1715
  • Wielki Zbiornik Vodárenski w Bańskiej Szczawnicy, wybudowany w XVI wieku
  • Mały Zbiornik Vodárenski w Bańskiej Szczawnicy, wybudowany w XVI wieku
  • Górny Tajch Hodrušský w Bańskiej Hodruszy, wybudowany w 1705
  • Dolny Tajch Hodrušský w Bańskiej Hodruszy, wybudowany w 1743
  • Komorovskie zbiorniki wodne (górny i dolny) w Bańskiej Szczawnicy, wybudowane w 1742
  • Tajch Bančiansky w Bańskiej Szczawnicy, wybudowany w XVIII wieku.


Zobacz multimedia związane z tematem: Tajchy

Przypisy

  1. Bańska Szczawnica - zapomniany klejnot wśród gór, Onet Podróże, 12 października 2017 [dostęp 2021-03-29]  (pol.).
  2. a b c d JerzyJ. Górecki JerzyJ., EdytaE. Sermet EdytaE., O najstarszej uczelni górniczej na świecie i srebrno-złotych salamandrach w Bańskiej Szczawnicy, [w:] Paweł P.P.P. Zagożdżon, MaciejM. Maziarz (red.), Dzieje górnictwa – element europejskiego dziedzictwa kultury [pdf], Wrocław: Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, 2009, s. 104–117, ISBN 978-83-7493-459-6 .
  3. a b Kúpele na Slovensku, wellness, relax a oddych, www.skonline.sk [dostęp 2021-03-22]  (słow.).
  4. Zoznam tajchov, Región Banská Štiavnica, 8 sierpnia 2017 [dostęp 2021-03-22] [zarchiwizowane z adresu 2017-08-08]  (słow.).
  5. UNESCO World HeritageU.W.H. Centre UNESCO World HeritageU.W.H., Historic Town of Banská Štiavnica and the Technical Monuments in its Vicinity, UNESCO World Heritage Centre [dostęp 2021-03-22]  (ang.).
  6. Štiavnické tajchy, Región Hont – regionálny informačný systém, 5 maja 2007 [dostęp 2021-03-22] [zarchiwizowane z adresu 2007-05-05]  (słow.).
  7. a b c Slovakia in the UNESCO Treasury – Banská Štiavnica, www.cestaunesco.sk, 28 września 2007, s. 4 [dostęp 2021-03-22] [zarchiwizowane z adresu 2007-09-28]  (ang.).
  8. KarstenK. Ivan KarstenK., Banské, technické, a iné pamiatky: Banícke mýty a historická realita: Prvý banský odstrel na svete v Štiavnici?, Banské, technické, a iné pamiatky, 2015 [dostęp 2021-03-24] .
  9. Tajchy v okolí Banskej Štiavnice, bstiavnica.host.sk, 4 kwietnia 2007 [dostęp 2021-03-23] [zarchiwizowane z adresu 2007-04-04]  (słow.).
  10. PetitP. Press PetitP., Banská Štiavnica si pripomenula svetové prvenstvo, keď v bani použila pušný prach, myziar.sme.sk [dostęp 2021-03-24]  (słow.).
  11. Tajch Veľká Vindšachta, Banská Štiavnica, 10 stycznia 2018 [dostęp 2021-03-24] [zarchiwizowane z adresu 2018-01-10] .
  12. a b Aktuality.sk, Predkovia nám zanechali technický zázrak. Udržíme ho pre potomkov?, Aktuality.sk [dostęp 2021-03-23] [zarchiwizowane z adresu 2020-08-04]  (słow.).
  13. a b c Richnavske tajchy, geoparkbs.sk, 28 września 2007 [dostęp 2021-03-23] [zarchiwizowane z adresu 2007-09-28]  (słow.).
  14. Červená studňa, Bajkom k tajchom [dostęp 2021-03-24]  (słow.).
  15. a b Slovakia in the UNESCO Treasury – Banská Štiavnica, cestaunesco.sk, 28 września 2007, s. 5 [dostęp 2021-03-23] [zarchiwizowane z adresu 2007-09-28]  (ang.).
  16. 250. výročie založenia Baníckej akadémie, Banská Štiavnica – Úvod, 1 grudnia 2012 [dostęp 2021-03-23] [zarchiwizowane z adresu 2012-12-01]  (słow.).
  17. Vodohospodarsky system, geoparkbs.sk, 24 marca 2007 [dostęp 2021-03-23] [zarchiwizowane z adresu 2007-03-24]  (słow.).
  18. Teraz.sk, Vodohospodársky podnik po rokoch sfunkčnil Dolnohodrušský tajch, TERAZ.sk, 30 stycznia 2021 [dostęp 2021-03-24]  (słow.).
  19. a b Zrekonštruovaný Veľký Richňavský tajch slávnostne odovzdali do užívania, Ministerstvo životného prostredia Slovenskej republiky, 20 listopada 2015 [dostęp 2021-03-24] [zarchiwizowane z adresu 2015-11-20]  (słow.).
  20. a b Zoznam tajchov, Región Banská Štiavnica, 8 sierpnia 2017 [dostęp 2021-03-23] [zarchiwizowane z adresu 2017-08-08]  (słow.).
  21. a b MichalM. Červeň MichalM., Banskoštiavnická vodohospodárska sústava – minulosť a súčasnosť unikátneho technického diela, s. 34 .
  22. Teraz.sk, Vodohospodársky podnik po rokoch sfunkčnil Dolnohodrušský tajch, TERAZ.sk, 30 stycznia 2021 [dostęp 2021-03-24] .
  23. a b Banská Štiavnica: Tajchy, 4adventure, 2 lipca 2007 [dostęp 2021-03-23] [zarchiwizowane z adresu 2007-07-02]  (słow.).
  24. Štiavnické tajchy: nejstarší přehrady na světě, iDNES.cz, 30 sierpnia 2004 [dostęp 2021-03-23]  (cz.).
  25. Štiavnicke tajchy – originalita myslenia a odvaha činov, aquamedia.at, 15 stycznia 2005 [dostęp 2021-03-23] [zarchiwizowane z adresu 2005-01-15]  (słow.).
  26. Banská Štiavnica – Tajchy, banskastiavnica.sk [dostęp 2021-03-23] [zarchiwizowane z adresu 2018-01-01] .
  27. Bajkom k tajchom -, Bajkom k tajchom [dostęp 2021-03-23]  (słow.).